Aşırı, olması gerekenden çok olan demektir. Aşmak fiiliyle aynı köktendir.
Kelimenin anlamı
Aşırıda yalnız miktar değil, bir ÖLÇÜ YARGISI vardır: konuşan kişi "bu kadarı olmamalıydı" demektedir. Bu yüzden sözcük nötr değildir; fazla sözcüğünden ayrıldığı nokta da budur.
Cümle içinde kullanımı
- Aşırı sıcak yüzünden dışarı çıkmak zorlaştı.
- Aşırı yorgun olduğu için erken yattı.
- Aşırı tepki vermek yerine beklemeyi seçti.
- Harcamalarda aşırıya kaçınca ay sonunu zor getirdi.
- Aşırı yağış nedeniyle dereler taştı.
Kalıp kullanımlar
- Aşırıya kaçmak — ölçüyü kaçırmak.
- Aşırı uçlar — bir görüşün en sert kanatları.
- Aşırı derecede — çok yüksek düzeyde.
Fazla, çok ve aşırı
Üçü de miktar bildirir ama tonları ayrıdır. Çok nötrdür ve olumlu da olabilir ("çok güzel"). Fazla gerekenden öte olmayı bildirir ama her zaman olumsuz değildir ("bir tane fazla aldım"). Aşırı ise neredeyse her zaman bir eleştiri taşır.
Yakın anlamlı kelimeler
Fazla, gereğinden çok, ölçüsüz ve müfrit yakın anlamlıdır. Müfrit özellikle görüşlerde aşırılığı anlatan eski bir sözcüktür. Karşıtı ölçülü, ılımlı ve yeterlidir.
Akılda kalan bir ayrıntı
Aşırı, aşama ve aşırmak sözcükleri aynı kökten gelir. Kökteki fikir bir sınırı GEÇMEKTİR: aşamada sınır bir basamaktır, aşırıda ölçüdür, aşırmakta ise başkasının malıdır.