Badem, sert kabuklu bir meyve ve o meyveyi veren ağaçtır. Farsça kökenlidir.
Ağacı ve meyvesi
Badem ağacı ilkbaharda meyve ağaçlarının en erken çiçek açanlarındandır; çoğu yerde henüz kış bitmeden beyaz-pembe çiçeklerini gösterir. Bu yüzden geç bir don çiçekleri vurursa o yıl ürün alınamaz.
Çağla
Bademin olgunlaşmamış hâline çağla denir: dışı tüylü, yeşil ve yumuşaktır, tuzla birlikte yenir. Olgunlaşınca dış kabuk kurur, içteki sert kabuk ortaya çıkar ve kırılınca badem elde edilir.
Cümle içinde kullanımı
- İlkbaharda badem ağaçları önce çiçek açtı.
- Tatlının üstüne dövülmüş badem serpti.
- Pazarda taze çağla satılıyordu.
- Badem yağı cildi yumuşatmak için kullanılır.
- Badem gözlü bir çocuktu.
Kalıp kullanımlar
- Badem göz — uçları hafif çekik, oval göz.
- Badem ezmesi — bademin şekerle dövülmesiyle yapılan tatlı.
- Badem şekeri — üstü şekerle kaplanmış badem.
Yakın anlamlı kelimeler
Ceviz, fındık ve fıstık kuruyemiş ailesinden komşularıdır; hiçbiri bademin eş anlamlısı değildir. Bademi ayıran, ağacının erken çiçek açması ve çağla olarak da yenmesidir.
Mutfakta bademin yeri
Badem tatlıda da tuzluda da kullanılır: baklavanın arasına dövülerek serpilir, pilava kavrularak konur, sütü çıkarılıp içecek yapılır. Kabuğundan çıkarılan yağ ise mutfaktan çok bakımda kullanılır.
Akılda kalan bir ayrıntı
Acı badem ile tatlı badem aynı ağacın iki çeşididir; acı olanı çiğ yenmez, yalnız özütü kokulandırıcı olarak kullanılır. Pastacılıkta "acıbadem" adıyla anılan kurabiye de adını buradan alır.