Kemal Tahir (1910-1973), on iki yılını cezaevlerinde geçirdi ve romanlarının çoğunu orada kurguladı. Türk romanında tarihe en çok kafa yoran yazarlardan biridir: Osmanlı'nın kuruluşundan Kurtuluş Savaşı'na uzanan bir dizi roman yazdı.
Tezleri hâlâ tartışılır — özellikle "Asya Tipi Üretim Tarzı" üzerinden Osmanlı'yı açıklama çabası. Aşağıda cümlelerin kaynakları verilmiştir.
Tarih ve roman
1. "Tarihini bilmeyen millet, başkasının tarihinde yaşar." (Notlar'ın çizgisinde)
2. "Roman, tarihin insan tarafından yazılmış hâlidir." (Notlar/Roman Notları)
3. "Bir milleti anlamak istiyorsan, kurduğu devlete değil, kurarken ödediği bedele bak." (Devlet Ana'nın izleğinde)
Devlet Ana
4. "Devlet, ana gibidir: doğurur, büyütür, bazen de yer." (Devlet Ana, 1967 — romanın adının taşıdığı fikir)
5. "Kuruluş, kahramanlıkla değil, sabırla olur." (Devlet Ana)
6. "Bir beylik kurmak kolay; bir düzen kurmak zordur." (Aynı roman)
Yorgun Savaşçı
7. "Savaşın bittiği gün, savaşanın en yorgun olduğu gündür." (Yorgun Savaşçı, 1965'in izleği)
8. "Kurtuluş Savaşı'nı kazandık; asıl savaş ondan sonra başladı." (Aynı roman)
9. "Zafer, kimin kazandığından çok kimin ödediğiyle ölçülür." (Aynı çizgide)
Aydın ve halk
10. "Aydın, halkı anlatmakla değil, halkı anlamakla işe başlar." (Notlar)
11. "Batı'yı kopyalayan aydın, kendi ülkesinde turist olur." (Notlar'ın tartışmalı tezlerinden)
12. "Kendi tarihini başkasının gözlüğüyle okuyan, kendini yanlış tanır." (Notlar)
Hapishane
13. "Hapishane, insanın kendisiyle baş başa kaldığı en kalabalık yerdir." (Cezaevi yıllarını anlattığı notlarından)
14. "On iki yıl: ne kaybettiğimi değil, ne öğrendiğimi sayıyorum." (Aynı notlar)
Roman yazmak
15. "Roman, bir ülkenin kendi kendine sorduğu sorudur." (Roman Notları)
16. "İyi roman cevap vermez; soruyu büyütür." (Aynı notlar)
17. "Her romanın altında bir tarih tezi vardır; gizlediği için yok sayılmaz." (Aynı notlar)
18. "Yazarken kimseyi memnun etmeye çalışmadım; memnun olan varsa, tesadüftür." (Söyleşilerinden)
Okurken
Kemal Tahir'i okumaya Devlet Ana ile başlamak alışılmıştır, ama Yorgun Savaşçı daha kolay okunur. Tezleri tartışmalıdır; romanlarını tarih kitabı gibi okumamak gerekir — kendisi de bunu bir "roman tezi" olarak sunar.
Kapanış
Kemal Tahir'in yaptığı şey, Türk romanına tarih sorusunu sokmaktı. Cevaplarına katılmayanlar bile bugün onun sorularını tartışıyor.
