Ahmet Hamdi Tanpınar 1901'de İstanbul'da doğdu, 1962'de öldü. Yahya Kemal'in öğrencisiydi; üniversitede edebiyat tarihi okuttu, milletvekilliği yaptı. Hayattayken çok okunmadı; asıl ilgiyi ölümünden sonra, özellikle 1990'lardan itibaren gördü.
Bütün eserinin merkezinde tek bir mesele vardır: zaman. Eski ile yeni arasında kalmak, kaybedileni ne yapacağını bilememek, ikisini birden isteyip ikisini birden kaybetmek.
Zaman ve geçmiş
1. "Mazi daima mevcuttur. Kendimiz olarak yaşayabilmek için onunla her an hesaplaşmaya ve anlaşmaya mecburuz." (Beş Şehir) — Geçmişi ne reddetmeyi ne de taklit etmeyi önerir; üçüncü bir şey ister: hesaplaşmak.
2. "Beş Şehir'in asıl konusu, hayatımızda kaybolan şeylerin ardından duyulan üzüntü ile yeniye karşı beslenen iştiyaktır." (Beş Şehir) — Yazarın kendi kitabı için yazdığı tarif.
3. "En büyük meselemiz budur: mazi ile nerede ve nasıl bağlanacağız? Hepimiz bir şuur ve benlik buhranının çocuklarıyız; hepimiz Hamlet'ten daha keskin bir 'olmak veya olmamak' davası içinde yaşıyoruz." (Beş Şehir)
4. "Ne içindeyim zamanın, ne de büsbütün dışında." (Ne İçindeyim Zamanın) — Şiirinin ilk dizesi; yukarıdaki bütün meselelerin tek cümlelik hâli.
Dil ve sanat
5. "Türkçede Ş ve L harfleri daima en güzel terkipleri yapar. 'Yeşil' dediğimiz zaman âdeta bir çimen tazeliğini... bir bahar müjdesiyle toplanmış buluruz." (Beş Şehir) — Bir yazarın harflerin sesiyle anlamı arasında kurduğu bağ; kelimelerin neden "güzel" göründüğünü açıklamaya çalışan ender cümlelerden.
6. "Çünkü sanat da aşk gibidir: kandırmaz, susatır." (Beş Şehir)
7. "Bir ağacın ölümü, büyük bir mimarî eserin kaybı gibi bir şeydir." (Beş Şehir)
8. "Mesuliyetini taşıyacağın fikrin adamı ol! Onu kendi uzviyetinde bir ağaç gibi yetiştir; etrafında bir bahçıvan gibi sabırlı ve dikkatli çalış." (Huzur)
9. "Değişmeyecek olan, hayata şekil veren, ona bizim damgamızı basan şeylerdir." (Huzur)
Şehirler
10. "İstanbul ya hiç sevilmez, yahut çok sevilmiş bir kadın gibi sevilir: yani her hâline, her hususiyetine ayrı bir dikkatle, çıldırarak." (Beş Şehir)
11. "Konya bozkırın tam çocuğudur; onun gibi kendini gizleyen bir güzelliği vardır." (Beş Şehir)
12. "Bursa, Türk ruhunun en halis ölçülerine kendiliğinden sahiptir." (Beş Şehir)
13. "Bu kapalı kış aylarının beslediği sohbet yüzünden hemen her Erzurumlu biraz nükteci, biraz hicivcidir." (Beş Şehir) — İklimi mizahın sebebi sayar.
14. "İstanbul daima fakiri bol bir memleketti." (Beş Şehir)
İnsan ve emek
15. "Hiçbir şey kendi alın teri kadar bir insanı tatmin edemez. Çalışan insan kendi varlığında hüküm süren bir âhengi bütün kâinata nakleder." (Beş Şehir)
16. "İnsan kaderinin büyük taraflarından biri de, bugün attığı adımın kendisini nereye götüreceğini bilmemesidir." (Beş Şehir) — Devamında Bâkî'nin babasını ve Nedîm'in annesini anar: çocuklarının Türkçeyi fethedeceğini bilmiyorlardı.
17. "Bütün hilkat, geniş ve eşsiz kudretinde canı sıkılan bir tanrının kendi kendini eğlendirmek için icat ettiği bir oyundur." (Beş Şehir)
18. "Yahya Kemal için: vatanın ve İstanbul'un sesidir." — Hocası için söylediği ve bugün de tekrarlanan cümle.
Nereden başlamalı
Beş Şehir en kolay girilen kitabıdır; bölüm bölüm, istediğiniz şehirden okuyabilirsiniz. Romanlarda sıra Huzur ve Saatleri Ayarlama Enstitüsü'dür; ikincisi Türk edebiyatının en iyi hicivlerinden sayılır. Edebiyat Üzerine Makaleler, yazarın düşünce dünyasının haritasıdır.
Kapanış
Tanpınar'ı bugün bu kadar çok okunur yapan şey, kesin bir cevap vermemesidir: ne "eskiye dönelim" der ne "geçmişi unutalım". İkisi arasında kalmanın kendisini bir düşünce hâline getirir — ve bunu, "yeşil" kelimesinin neden güzel olduğunu düşünecek kadar dile dikkat ederek yapar.
