Aristoteles (MÖ 384-322), Platon'un öğrencisi, Büyük İskender'in öğretmeniydi. Atina'da kendi okulu Lykeion'u kurdu. Mantık, fizik, biyoloji, ahlak, siyaset, retorik ve şiir üzerine yazdı; Batı düşüncesinde iki bin yıl boyunca "Filozof" denince o anlaşıldı.
Bize ulaşan metinleri yayımlanmak için değil, ders için yazılmış notlardır. Bu yüzden üslubu kurudur ve cümleleri bağlamından koparılınca kolayca yanlış anlaşılır. Aşağıda her alıntının hangi kitaptan olduğu belirtilmiştir.
Bilgi ve merak
1. "Bütün insanlar doğaları gereği bilmek ister." (Metafizik, 980a — kitabın ilk cümlesi)
2. "Felsefe hayretle başlar." (Metafizik, 982b) — Düşüncenin kaynağı olarak şaşırma.
3. "Eğitimin kökleri acı, meyveleri tatlıdır." (Diogenes Laertios'un aktardığı sözlerinden)
4. "Bilmek, nedeni bilmektir." (İkinci Çözümlemeler) — Aristoteles'e göre bir şeyi bilmek, onun niçin öyle olduğunu bilmektir.
İnsan ve toplum
5. "İnsan, doğası gereği siyasal bir canlıdır." (Politika, 1253a) — Sık "toplumsal bir hayvan" diye çevrilir; aslı "polis'te yaşayan canlı" demektir.
6. "Toplumdan bağımsız yaşayabilen, ya hayvandır ya tanrı." (Politika, 1253a)
7. "Dostluk, iki bedende yaşayan tek bir ruhtur." (Diogenes Laertios'un aktardığı sözlerinden)
8. "Yasa, tutkudan arınmış akıldır." (Politika, 1287a)
Erdem ve mutluluk
9. "Mutluluk, ruhun erdeme uygun etkinliğidir." (Nikomakhos'a Etik, 1098a) — Aristoteles'in mutluluk tanımı: bir duygu değil, bir yapma biçimi.
10. "Bir kırlangıç bahar getirmez; bir gün de insanı mutlu etmez." (Nikomakhos'a Etik, 1098a)
11. "Erdem, iki aşırılığın ortasındadır." (Nikomakhos'a Etik, 1106b — "orta yol" öğretisi) — Cesaret, korkaklıkla delice atılganlığın ortasıdır.
12. "Öfkelenmek kolaydır; ama doğru kişiye, doğru ölçüde, doğru zamanda, doğru amaçla ve doğru biçimde öfkelenmek kolay değildir." (Nikomakhos'a Etik, 1109a)
13. "İyi bir insan olmak için, iyi şeyleri yapmak gerekir; erdem yaparak kazanılır." (Nikomakhos'a Etik, 1103a)
Sanat, söz ve düşünce
14. "Şiir, tarihten daha felsefidir: tarih olanı, şiir olabileceği anlatır." (Poetika, 1451b)
15. "Bir bütün, başı, ortası ve sonu olan şeydir." (Poetika, 1450b) — Kurgunun en eski tanımı.
16. "Eğitimli insanın işareti, katılmadığı bir düşünceyi zihninde tutabilmesidir." (Aristoteles'e atfedilen, metinlerinde birebir bulunmayan meşhur söz)
17. "Konuşmanın amacı ikna etmektir; ikna, konuşanın karakterinden de doğar." (Retorik, 1356a)
18. "Hiçbir büyük zekâ, bir parça delilik olmadan var olmamıştır." (Aristoteles'e atfedilir; kaynağı Seneca'nın aktardığı bir cümledir)
"Mükemmellik bir alışkanlıktır" sözü kimin?
"Biz tekrar tekrar ne yaparsak oyuz; öyleyse mükemmellik bir eylem değil, bir alışkanlıktır."
Bu cümle Aristoteles adına en çok paylaşılan sözdür ve onun kitaplarında bu hâliyle geçmez. Cümle, tarihçi Will Durant'ın 1926 tarihli The Story of Philosophy kitabında, Aristoteles'in Nikomakhos'a Etik'teki erdem anlayışını özetlemek için yazdığı bir yorumdur.
Yani fikir gerçekten Aristoteles'e aittir (erdem alışkanlıkla kazanılır, bkz. 13. madde); fakat o meşhur cümleyi kuran Durant'tır. Doğru kullanım: "Aristoteles'in düşüncesini Will Durant şöyle özetler."
Kapanış
Aristoteles'in cümleleri, alıntılık olmaktan çok tanım niteliğindedir: mutluluk nedir, erdem nedir, bütün nedir. Belki de bu yüzden en çok paylaşılan "Aristoteles sözü" onun değil de onu özetleyen birinin cümlesi olmuştur.
