Attilâ İlhan 1925'te İzmir'de doğdu, 2005'te İstanbul'da öldü. Lise yıllarında Nâzım Hikmet'in bir şiirini taşıdığı için gözaltına alındı; okuldan atıldı, Türkiye'nin bütün liselerinden men edildi. Sonradan hukuk okudu, Paris'e gitti, gazetecilik yaptı, senaryolar yazdı.
Hem şair hem romancıydı ve iki alanda da tartışmayı sevdi: İkinci Yeni'ye karşı çıktı, "toplumcu gerçekçi" bir şiiri savundu, son yıllarında televizyon programlarıyla siyasi tartışmaların ortasında yer aldı. Aşağıdaki alıntılar hem şiirlerinden hem yazılarından seçildi.
Türkçe üzerine
1. "Türkçe her hâliyle somut bir dildir; öteki dillere oranla her şeyini somutça anlatır. Türkçede biz kızdık mı 'küplere bineriz', sevindik mi 'bir kol çengi' oluruz, 'eteklerimiz zil çalar'. Ağlarsak 'iki gözümüz iki çeşmedir'. Ayrılırsak 'ciğerimiz yanar'." — Bir dilin karakterini deyimlerinden okumanın en derli toplu örneği. Türkçenin duyguyu hep bir bedene ya da nesneye bağladığını söyler.
2. "Zaten halk şiiri Türkçesi bütünüyle bu somutluk üzerine kuruluyor. Divan şiiri her ne kadar soyut bir güzelleme gibi görülürse de, imgeleriyle son derece somut ve vurucudur."
3. "Şifahi bir milletiz; okumaya değil, dinlemeye ve seyretmeye mütemayiliz." — Sözlü kültürün yazılı kültüre baskın gelişi üzerine kısa bir teşhis.
Sanat ve edebiyat
4. "Sanat toplumsal bir çabadır; toplumdan gelir, topluma döner. Fakat gelenle giden aynı şey değildir." — Kendi şiir anlayışının özeti.
5. "Roman okumak, dünyayı anlamanın önemli bir şeklidir; insanları gerek toplumsal gerek bireysel açıdan değerlendirmenin hassas bir ölçütü."
6. "'Yasakçı' toplumlarda siyasal otoritenin görevi sanatçıyı ya evcilleştirmek, ya etkisizleştirmektir. Bunu ya aba altından sopa göstererek yapar, ya 'ihsan dağıtarak'." — Baskının iki yüzü: korkutmak ve satın almak.
7. "Kötümser olan yalnız gençler mi? Herkes kötümser... Nâzım'da bile böyledir bu: en iyimser şiirlerini en tarifsiz hüzünlerle söylemiştir."
İnsan ve akıl
8. "Ahmak hayran olur, bağlanır, çünkü anlamaz; zeki kuşkulanır, dibini karıştırır, çünkü anlar." — En çok alıntılanan cümlelerindendir.
9. "Sık sık kendi kibrimizden başka bir şey değildir bizi aldatan."
10. "İnsan, doğduğu anda ölmeye başlar."
11. "Nasıl cinselliği ağzına vuran bir erkek görgüsüz sayılırsa, cinselliği ağzına vuran kadın da öyledir. Sevişmek yaşanacak bir şeydir çünkü, konuşulacak değil."
Memleket
12. "Memleket bir kurtlar sofrasına döndü mü, isyan haktır." — Kurtlar Sofrası romanının adını da açıklayan cümle.
13. "Canını kurtarayım derken vatanından olursun."
14. "Eğitim, savunma ve ekonomi millî olmalıdır; olmazsa Sevr gelir."
15. "Her ülkenin, tarihî gelişmesine paralel bir giyim kuşam kültürü oluşmuş... O yüzden aynı kıtada, aynı ittifak içinde oldukları hâlde Fransız polisi İngiliz polisine benzemez; doğru olan da budur." — Millî olanı bir üslup meselesi sayar.
Şiirlerinden
16. "O sözler ki kalbimizin üstünde dolu bir tabanca gibi ölüp ölesiye taşırız; o sözler ki bir kez çıkmıştır ağzımızdan, uğrunda asılırız." — Sözü bir silaha benzetir; söylenen sözün bedeli vardır.
17. "Ben sana mecburum bilemezsin, adını mıh gibi aklımda tutuyorum." (Ben Sana Mecburum) — Türkçede en çok ezberlenen aşk dizelerindendir.
18. "Gözlerin gözlerime değince felâketim olurdu, ağlardım." (Üçüncü Şahsın Şiiri)
Nereden başlamalı
Şiir tarafında Sisler Bulvarı (1954) ve Ben Sana Mecburum (1960) en kolay girilen kitaplardır. Roman tarafında Kurtlar Sofrası ile Sırtlan Payı onun siyasal romanının iki ucudur. Denemeleri (Hangi Batı, Hangi Sol) bugün de tartışılmaya devam ediyor.
Kapanış
Attilâ İlhan'ın fikirleri çok tartışıldı; ama Türkçenin deyimlerle nasıl düşündüğünü anlatan o pasaj, hangi görüşten olursanız olun dille ilgilenen herkesin işine yarar. Bir dili tanımanın en hızlı yolu, o dilin duyguları neye benzettiğine bakmaktır.
