Cemal Süreya 1931'de Erzincan'da doğdu, 1990'da İstanbul'da öldü. Asıl adı Cemalettin Seber'dir. Çocukken ailesiyle Bilecik'e sürgün edildi; bu yolculuk şiirine dönüp dönüp giren bir yaradır. Mülkiye'yi bitirdi, maliye müfettişliği yaptı, Papirüs dergisini çıkardı.
İmzasındaki ayrıntı bile dille ilgilidir: "Süreyya" yazarken bir "y" attı ve Süreya oldu. Harf üzerinde bu kadar düşünmesi tesadüf değil — ilk kitabının adı olan Üvercinka da onun türettiği bir kelimedir: güvercin ile kanadın birleşmesi.
Aşağıdaki alıntıların sayfa numaraları, bütün şiirlerinin toplandığı Sevda Sözleri cildine göredir.
Aşk
1. "Yaşayanlar seven sevene dünyada, biz öldüğümüzle kalmıştık." (Üvercinka, s. 27) — Sevmeyi hayatta kalmanın ölçüsü sayar.
2. "Beni öp sonra doğur beni." (Sevda Sözleri, s. 84) — 1973 tarihli kitabının da adıdır. Sevgiliden hem sevgi hem varoluş ister ve bunu iki fiili yan yana koyarak tek cümlede yapar.
3. "Ayışığında oturuyorduk, bileğinden öptüm seni; sonra ayakta öptüm, dudağından öptüm seni... en sonunda caddelere çıkardım, kaynağından öptüm seni." (Üçbin Yaprak, s. 119) — Bütün şiir tek bir fiilin tekrarıyla ilerler; "öpmek" her dizede başka bir yere taşınır.
4. "Güzelsin sevgilim, ama çok yakından!" (s. 154) — İki kelimelik bir ek, övgüyü tersine çevirir.
5. "Önceleyin bir ellerin vardı yalnızlığımla benim aramda; sonra birden kapılar açılıverdi ardına kadar..." (Önceleyin) — Yakınlaşmayı bir kapı açılması gibi anlatır.
Ölüm
6. "Ölümü siyah bir kâkül gibi alnına düşürmesini bildi." (Göçebe, s. 61 — Marilyn Monroe için) — Ölümü bir saç modeline benzetmek, İkinci Yeni'nin imge mantığının ders kitaplık örneğidir.
7. "Ölüyorum tanrım, bu da oldu işte. Her ölüm erken ölümdür, biliyorum tanrım. Ama ayrıca, aldığın şu hayat fena değildir... üstü kalsın." (Üstü Kalsın, s. 299) — Son şiiri. Bahşiş bırakırken söylenen gündelik cümle, hayata veda cümlesi olur.
8. "Yakup Cemil'in kurşuna dizilmeden hemen önce üst üste içtiği ömründeki ilk üç sigara." (Sıcak Nal, s. 200) — Tek cümlelik bir tarih anlatımı.
9. "Sizin hiç babanız öldü mü?" — Aynı adlı şiirin ilk dizesi; Türk şiirinde bir soruyla açılan en tanınmış başlangıçlardandır.
Tarih ve ülke
10. "Üç anayasa ortasında büyüdün: biri akasya, biri gül, biri zakkum." (Kısa Türkiye Tarihi, s. 220) — Üç anayasayı üç bitkiyle anlatır; sonuncusu zehirlidir.
11. "Özgürlüğün geldiği gün, o gün ölmek yasak!" (s. 135) — Emir kipiyle kurulmuş bir sevinç.
12. "Jandarma daima nesirde kalacaktır." (Göçebe, s. 61) — Şiirle düzyazıyı karşı karşıya koyarken devletle türküyü de karşı karşıya koyar.
13. "Bu dağlar böyle eşkıya güzelliği taşıdıkça..." (Göçebe, s. 61)
Şiir ve dil üzerine (söyleşilerinden)
14. "Şiirde asıl olan hikâye etmek değil, kelimeler arasında kurulacak 'şiirsel yük'tür." — İkinci Yeni'nin en açık tarifi: şiir olayı anlatmaz, kelimeler arasında gerilim kurar.
15. "Şiirde azalan verimler kanunu var. Dil bir açıdan işlendikçe o alanda elde edilen verimler bir noktadan sonra azalmaya başlıyor... Bunalımlar da yeni şiir alanları bulunmasıyla sona erer hep." — Şiir tarihini iktisat terimiyle açıklar.
16. "Halk deyimlerinin havası, şiirin kanat çırpmasına imkân vermeyecek kadar dar bir havadır." — Deyimlere yaslanan şiire itiraz.
17. "Evliliğin aşkı kesin öldürdüğü kanısındayım... Aşk meşru bir şey olamaz. O da şiir gibi meşrulaşınca ölür."
Ona atfedilen ama kaynağı olmayanlar
Cemal Süreya, sosyal medyada adına en çok kaynaksız cümle dolaşan şairlerdendir. "Yalnızlık bir ovanın düz oluşu gibi bir şey", "Öyle bir sihirbazdın ki beni bile kaybettin" türünden pek çok cümle onun kitaplarında geçmez; bir kısmı başka şairlere, bir kısmı doğrudan internete aittir.
Ölçü yine aynı: sayfa numarası var mı? Cemal Süreya'nın bütün şiirleri Sevda Sözleri'nde, bütün denemeleri ve günlükleri ayrı ciltlerde basılıdır. Gerçek bir alıntının yeri gösterilebilir.
Nereden başlamalı
İlk kez okuyacaksanız sıra şudur: Üvercinka (1958) — kısa, parlak, şaşırtıcı. Sonra Göçebe (1965) — daha karanlık ve daha politik. Ardından bütün şiirler için Sevda Sözleri. Günlükleri (999. Gün) ve deneme kitabı Şapkam Dolu Çiçekle, şiirlerin arkasındaki adamı gösterir.
Kapanış
Cemal Süreya'nın Türkçeye yaptığı, kelimeleri yerinden oynatmaktı: güvercinle kanadı birleştirip yeni bir sözcük kurmak, imzasından bir harf atmak, ölümü bir kâküle benzetmek. Hepsi aynı işin parçası — dilin sabit olmadığını göstermek.
