Hacı Bektaş Veli, 13. yüzyılda Horasan'dan Anadolu'ya gelen ve bugün Nevşehir'in Hacıbektaş ilçesinde türbesi bulunan mutasavvıftır. Doğum ve ölüm tarihleri kesin değildir; 1209-1271 arası en çok kabul gören aralıktır. Adıyla anılan Bektaşîlik, Anadolu'nun en yaygın tarikatlarından biri hâline gelmiş, Yeniçeri Ocağı ile de bağ kurmuştur.
Kendisine ait olduğu kabul edilen başlıca eser Makâlât'tır. Bunun dışında ona atfedilen pek çok öğüt, yüzyıllar boyunca Alevî-Bektaşî geleneğinde sözlü olarak aktarılmıştır; aşağıda bunların en bilinenleri yer alıyor. Sözlü gelenekten gelen sözlerde "atfedilir" ifadesi bilinçli kullanılmıştır.
Yolun üç şartı
1. "Eline, diline, beline sahip ol." (Bektaşî yolunun temel şartı olarak ona atfedilir) — Üç kelimede bir ahlak sistemi: çalma, yalan söyleme, iffetli ol.
2. "Bir olalım, iri olalım, diri olalım." (Ona atfedilen meşhur söz) — Birlik, güçlü olmak ve canlı kalmak; üçünün birbirine bağlı olması.
3. "Nefsine ağır geleni kimseye tatbik etme." (Ona atfedilen öğütlerden) — Altın kuralın buradaki söyleyişi.
4. "Düşünce karanlığına ışık tutanlara ne mutlu." (Ona atfedilen sözlerden) — Aydınlanmanın kaynağı olarak düşünce.
İlim ve insan
5. "İlimden gidilmeyen yolun sonu karanlıktır." (Ona atfedilen en meşhur söz) — Türkiye'de okul duvarlarında en çok yazılan cümlelerden biri.
6. "Okunacak en büyük kitap insandır." (Ona atfedilen sözlerden) — Bilginin kitapla sınırlı olmadığı fikri.
7. "Marifet ehline göre edep, ilmin başıdır." (Makâlât'ın çizgisinde) — Bilgiden önce gelen şey: edep.
8. "Araştırınız, bulmadan inanmayınız." (Ona atfedilen sözlerden)
9. "Bilim, gerçeğe giden yolları aydınlatan ışıktır." (Ona atfedilen sözlerden)
İnsanlar arasında ayrım
10. "Erkek dişi sorulmaz, muhabbetin dilinde; Hakk'ın yarattığı her şey yerli yerinde." (Ona atfedilen meşhur dörtlük) — Kadın-erkek eşitliğine dair Anadolu tasavvufundan gelen en bilinen dize.
11. "Kadınları okutunuz." (Ona atfedilen öğütlerden) — 13. yüzyıldan bugüne taşınmış kısa bir cümle.
12. "Hiçbir milleti ve insanı ayıplamayınız." (Ona atfedilen öğütlerden)
13. "Yetmiş iki millete aynı nazarla bak." (Bektaşî geleneğinin temel ilkesi olarak ona atfedilir) — "Yetmiş iki millet", eski Türkçede "bütün insanlık" demektir.
Kendini bilmek
14. "Özünü bilen, Hakk'ı bilir." (Makâlât'ın çizgisinde) — Yunus Emre'deki "ilim kendin bilmektir" ile aynı gelenekten.
15. "Kendini temizlemeyen, başkasını temizleyemez." (Ona atfedilen sözlerden)
16. "İncinsen de incitme." (Ona atfedilen öğütlerden) — Bektaşî ahlakının en kısa ifadesi.
17. "Düşmanınızın dahi insan olduğunu unutmayınız." (Ona atfedilen sözlerden)
18. "Murada ermek sabır iledir." (Ona atfedilen öğütlerden)
Yol, gönül ve edep
19. "Yolumuz ilim, irfan ve insanlık sevgisi üzerine kurulmuştur." (Bektaşî yolunun tanımı olarak ona atfedilir)
20. "Gönül kâbeye benzer: bir kez yıkılırsa yeniden yapılması güçtür." (Ona atfedilen sözlerden) — Yunus Emre'nin "bir kez gönül yıktın ise" dizesiyle aynı çizgide.
21. "Eğer bir kimseyi kırdıysan, önce onun gönlünü al." (Ona atfedilen öğütlerden)
22. "Bir de kendine bak: başkasında gördüğün kusur, çoğu zaman kendindedir." (Ona atfedilen sözlerden)
Bu sözlerin kaynağı üzerine
Hacı Bektaş Veli'nin kendi kaleminden çıktığı kabul edilen eser Makâlât'tır; ancak Türkiye'de "Hacı Bektaş Veli sözleri" diye dolaşan cümlelerin çoğu bu kitaptan alıntı değildir. Bunlar, yüzyıllar içinde Alevî-Bektaşî geleneğinde sözlü olarak aktarılmış öğütlerdir ve yazılı kaynakları genellikle 19-20. yüzyıla iner.
Bu, sözleri değersizleştirmez; ancak "Makâlât'ta şöyle der" demekle "geleneğinde şöyle anlatılır" demek arasında fark vardır. Bu yazıda o fark korunmaya çalışıldı.
Kapanış
Hacı Bektaş Veli'ye atfedilen sözlerin ortak yanı, hepsinin bir davranış önermesidir: elini, dilini, belini tut; incinsen de incitme; araştır, sonra inan. Yedi yüz yıl sonra hâlâ tekrarlanmalarının sebebi, hiçbirinin bir inanca değil, bir tutuma çağırmasıdır.
