İbn Haldun (1332-1406), Tunus'ta doğdu; Kuzey Afrika ve Endülüs'te kâtiplik, elçilik ve kadılık yaptı. Bugün elimizdeki eseri Mukaddime, aslında büyük bir tarih kitabının giriş cildidir — ama o giriş, tarihten ayrı bir bilim kurar: umran ilmi (toplum bilimi).
Bu yüzden İbn Haldun çoğu kez "sosyolojinin kurucusu" diye anılır. Aşağıdaki cümleler Mukaddime'nin ana fikirlerini verir.
Toplumun doğası
1. "İnsan yaratılışı gereği toplum hâlinde yaşar." (Mukaddime, I. bölüm)
2. "Tarih, görünüşte olayların aktarılmasıdır; özünde ise toplumların incelenmesidir." (Mukaddime'nin girişi)
3. "Geçmişin geleceğe benzerliği, suyun suya benzerliği gibidir." (Mukaddime'nin tekrar eden ilkesi)
Asabiyet
4. "Devletler asabiyetle kurulur." (Asabiyet: bir topluluğu birbirine bağlayan dayanışma duygusu.)
5. "Asabiyet zayıfladığında devlet de zayıflar; lüks ve rahatlık asabiyeti çözer." (Mukaddime, III. bölüm)
6. "Bedevî hayat, hadarî (şehirli) hayatın kaynağıdır; şehirler bedevîlerin yerleşmesiyle kurulur." (Mukaddime, II-III. bölümler)
Devletlerin ömrü
7. "Devletler de insanlar gibi doğar, büyür, yaşlanır ve ölür." (Mukaddime, III. bölüm)
8. "Bir devletin ömrü genellikle üç kuşaktır: kuran kuşak, koruyan kuşak, tüketen kuşak." (Mukaddime — meşhur üç kuşak öğretisi)
9. "Kurucu kuşak zorlukla büyümüştür; üçüncü kuşak rahatı tanır ve kaybeder." (Aynı bölüm)
Zulüm ve iktisat
10. "Zulüm, umranı (bayındırlığı) yıkar." (Mukaddime — en çok alıntılanan başlıklarından biri)
11. "Vergi oranları arttıkça bir süre sonra vergi geliri azalır: halk üretmeyi bırakır." (Mukaddime, III. bölüm — modern iktisatta 'Laffer eğrisi' ile anılan fikrin erken bir ifadesi.)
12. "Adaletin bozulduğu yerde ticaret durur, ticaretin durduğu yerde şehir küçülür." (Aynı bölümün düşünce çizgisinde)
13. "Hükümdarın ticarete girmesi, halkın rızkını daraltır." (Mukaddime, III)
Coğrafya ve insan
14. "Coğrafya kaderdir." — Bu ünlü söz İbn Haldun'a atfedilir ama Mukaddime'de birebir geçmez; iklimin ve coğrafyanın toplumları biçimlendirdiği fikri ise kitabın başlıca tezlerindendir. (Mukaddime, I. bölüm)
15. "İnsan, alışkanlıklarının çocuğudur; tabiatının değil." (Mukaddime, VI. bölüm)
İlim ve öğretim
16. "Öğrenci, ilme kendi yeteneği ölçüsünde erer; zorlama fayda vermez." (Mukaddime, VI. bölüm — eğitim üzerine)
17. "Öğretimde sertlik, öğrencinin ruhunu köreltir." (Aynı bölüm)
18. "Bir ilmi öğrenmenin yolu, onu üç turda tekrar etmektir." (Mukaddime'nin öğretim yöntemi)
19. "Zanaat ve sanatlar, ancak şehir hayatı yerleştiğinde gelişir." (Mukaddime, V. bölüm)
20. "Geçmiş ile bugün, birbirine sudan daha çok benzer." (Kitabın tekrar eden kapanış fikri)
Okurken
Mukaddime kalın bir kitaptır ama bölümleri bağımsız okunabilir. Asabiyet ve devletlerin ömrü üzerine III. bölüm, iktisat üzerine IV-V. bölümler tek başına okunabilir. Türkçede birkaç tam çevirisi vardır.
Kapanış
İbn Haldun altı yüz yıl önce, devletlerin neden çöktüğünü kadere değil dayanışmanın zayıflamasına bağladı. Bugün sosyal bilimlerin sorduğu sorunun aynısını soruyordu.
