Karacaoğlan'ın hayatı hakkında kesin bilgi yoktur. 17. yüzyılda yaşadığı, Çukurova ve Toroslar çevresinde dolaştığı, Türkmen obalarının arasında yetiştiği kabul edilir. Adının geçtiği en eski cönkler 17. yüzyıl sonuna aittir.
Şiiri iki şeyiyle ayrılır: din dışı oluşu ve somutluğu. Karacaoğlan cenneti değil yaylayı, ahireti değil ayrılığı anlatır; kadını, dağı, kuşu, çiçeği adıyla söyler. Halk şiirinde şairin adı son dörtlükte geçer; buna "tapşırma" denir.
Sevda ve güzelleme
1. "İncecikten bir kar yağar, tozar Elif Elif diye." (Elif koşması) — Türk halk şiirinin en bilinen açılışı: kar bile sevgilinin adını söyler.
2. "Deli gönül abdal olmuş gezer Elif Elif diye." (Elif koşması)
3. "Elif'in uğru nakışlı, yavru balaban bakışlı." (Elif koşması) — Bakışın bir kuşa benzetilmesi.
4. "Karac'oğlan eydür: kaşı karalar, sinemde açtığın yaralar." (Koşmalarından) — "Eydür" söyler demektir; tapşırma dizesi.
5. "Bir kız bana 'gel' demişti, gelemedim; ben o kızın gönlünü alamadım." (Koşmalarının çizgisinde)
Gurbet ve ayrılık
6. "Ala gözlerini sevdiğim dilber, göster cemalini görmeye geldim." (Koşmalarından) — Türküleşmiş en bilinen dörtlüklerinden.
7. "Şu yalan dünyaya geldim geleli, tas tas içtim ağuları sağ iken." (Koşmalarından)
8. "Gurbet elde bir hâl geldi başıma, ağlama gözlerim mevlam kerimdir." (Koşmalarından) — Gurbet şiirlerinin en bilineni.
9. "Karac'oğlan der ki: konup göçmeli, ecel şerbetini bir gün içmeli." (Koşmalarından)
10. "Yürü bre Yalan Dünya! Yalan dünya değil misin?" (Yalan Dünya koşması) — Dünyaya doğrudan seslenmek.
Doğa: dağ, kuş, çiçek
11. "Çıktım yücesine seyran eyledim; gördüm ak kuğulu göller perişan." (Koşmalarından)
12. "Elvan çiçeklerden sorun bahçıvana: bir gün solar, bir gün dökülür." (Koşmalarının çizgisinde)
13. "Dağlar ile taşlar ile çağırayım mevlam seni." (Yunus'tan gelen geleneğin Karacaoğlan'daki karşılığı)
14. "Bir yandan yayla, bir yandan oba; göç eyledi, gitti yârim uzağa." (Göç temalı koşmalarından)
15. "Turnalar, selam söyleyin sılaya." (Turna koşmalarının çizgisinde) — Turna, halk şiirinde haberci kuştur.
Ölüm, fânilik ve öğüt
16. "Dünya benim diyenler, bir gün toprak olur gider." (Koşmalarının çizgisinde)
17. "Ölüm ardıma düşmüş kovalar beni; her nereye gitsem bulur, ne çare." (Koşmalarından)
18. "İnsan bir gün ölür, adı kalır; iyi olan adını iyi bırakır." (Öğüt koşmalarının çizgisinde)
19. "Karac'oğlan der ki: sevdiğim güzel, seni sevmek bana kader oldu." (Koşmalarından)
20. "Bana kara diyen dilber, gözlerin kara değil mi?" (Koşmalarından) — Türk halk şiirinin en hazırcevap dizesi.
Halk şiirinde "kimin söylediği" meselesi
Karacaoğlan şiirleri yazıyla değil, sazla ve sözle yayıldı. Bir şiir, âşıktan âşığa geçerken değişti; kimi zaman başka bir şairin dörtlüğü onun adına, kimi zaman onun dörtlüğü başkasının adına yazıldı. Cönklerde aynı şiirin farklı isimlerle kayıtlı olduğu çok görülür.
Bu yüzden "Karacaoğlan şöyle demiştir" derken temkinli olmak gerekir: elimizdeki metin, yüzyıllar boyunca ağızdan ağıza aktarılmış bir şiirin bugünkü hâlidir. Türkiye'de en güvenilir kaynaklar, cönklere dayanan akademik derlemelerdir.
Kapanış
Karacaoğlan'ın şiiri, Türkçenin en somut şiiridir: kar yağar, kuğu göçer, dilberin gözü karadır. Dört yüz yıl sonra hâlâ türkü olarak söylenmesinin sebebi de bu — anlamak için açıklamaya ihtiyaç duymuyorsunuz.
