Rıfat Ilgaz 1911'de Kastamonu Cide'de doğdu, 1993'te İstanbul'da öldü. Öğretmendi; şiirleri ve yazıları yüzünden defalarca yargılandı, meslekten uzaklaştırıldı, hapis yattı. Verem tedavisi gördüğü yıllarda yazmayı sürdürdü.
Türkiye onu Hababam Sınıfı ile tanıyor — ama önce şairdi ve o şiirler, mizahının neden bu kadar keskin olduğunu açıklıyor.
Kitap ve insan
1. "Sen küçülmezsin, kitapları sevdiğin sürece."
2. "Tek suçunuz hür insanlar gibi konuşmak; kitaplar suç ortağınız!" — Yargılandığı yıllarda yazılmış bir dize; kitabın "suç ortağı" sayılması dönemin havasını birebir anlatır.
3. "İnsan ilerde utanmamalı yaptıklarından."
4. "Bildiğim bir şey varsa, ezilen halktan yana oluşum."
Yaşamak
5. "İş erken doğmakta değil, gelmişken yaşamakta."
6. "Yiyordunuz, içiyordunuz — yaşamıyordunuz ki."
7. "Umudum, çilede nazlı bir bahar."
8. "Suçun ne? — Daha belli değil." — İki cümlede bütün bir dönem: suç bulunmadan başlayan soruşturmalar.
Toplum
9. "Açların boyun büktüğü memlekette, kişi özgürlükten laf etmemeli." — Özgürlüğü ekonomik zeminden ayırmayı reddeder.
10. "En güçlü silah ilkel yaratıklar için işte: kıskançlık!"
Hababam Sınıfı
11. Hababam Sınıfı 1957'de Dolmuş dergisinde tefrika edildi, sonra kitap oldu. Rıfat Ilgaz'ın öğretmenlik yıllarındaki gözlemlerine dayanır — yani sınıf gerçekten vardı.
12. 1975'ten itibaren çekilen filmler, kitabı Türkiye'nin en çok bilinen mizah eserlerinden biri yaptı. Yazar, filmlerin ününün kitabını gölgelemesinden zaman zaman yakınmıştır.
13. Mizahının kaynağı öğretmenliktir: otoriteyi gülünçleştirirken öğrenciyi değil sistemi hedef alır. Bu yüzden elli yıl sonra hâlâ komik.
14. Can Yücel ona yazdığı şiirde "Ilgaz, Anadolu'nun sen bir yüce dağısın" der — soyadıyla dağ adının aynı olması üzerine kurulmuş bir söz oyunu.
Nereden başlamalı
Hababam Sınıfı elbette; ama şiirlerini de okuyun — Sınırlarla ve Devam mizahın arkasındaki adamı gösterir. Anı kitabı Kırk Yıl Önce Kırk Yıl Sonra, dönemin baskı ortamını birinci elden anlatır.
Kapanış
Rıfat Ilgaz'ı ilginç kılan, aynı kalemin hem "kitaplar suç ortağınız" diye yazabilmesi hem de bir sınıf dolusu haylazı güldürebilmesi. İkisi aynı yerden geliyor: otoriteye inanmamak.
