Voltaire (1694-1778), asıl adıyla François-Marie Arouet, Fransız Aydınlanması'nın en tanınmış yazarıdır. Oyunlar, romanlar, tarih kitapları ve binlerce mektup yazdı; yazdıkları yüzünden iki kez Bastille'e kapatıldı, yıllarca sürgünde yaşadı. Din baskısına ve yargı haksızlıklarına karşı yürüttüğü kampanyalar, "kamuoyu" diye bir şeyin doğuşunda pay sahibidir.
Aşağıdaki sözlerin hangi metinden alındığı parantez içinde verilmiştir.
Candide
1. "Ama bahçemizi ekip biçmeliyiz." (Candide, 1759 — son cümle) — Romanın kapanışı ve Voltaire'in bütün felsefesinin özeti sayılır: dünyayı kurtarmak yerine elindeki işi yapmak.
2. "Bu, olabilecek dünyaların en iyisidir." (Candide'de Pangloss'un sürekli tekrarladığı cümle) — Voltaire bunu savunmaz; Leibniz'in iyimserliğiyle alay etmek için karaktere söyletir.
3. "İnsanlar, kendilerini avutmak için yalanı gerçeğe tercih ederler." (Candide'in düşünce çizgisinde)
4. "Çalışmak bizi üç büyük beladan kurtarır: can sıkıntısı, kötülük ve yoksulluk." (Candide)
Felsefe Sözlüğü ve düşünce özgürlüğü
5. "Tanrı olmasaydı, onu icat etmek gerekirdi." (Épître à l'auteur du livre des Trois imposteurs, 1768) — En çok alıntılanan dizesi; bir şiirden alınmıştır.
6. "Kesinlik saçma bir durumdur; kuşku hoş değildir ama kesinlik gülünçtür." (Prusya Kralı II. Friedrich'e mektup, 1767)
7. "Mükemmel, iyinin düşmanıdır." (La Bégueule, 1772) — İtalyan atasözünden aldığını kendisi söyler; Türkçede onunla anılır.
8. "Ben bir şey bilmiyorum; bu yüzden okuyorum." (Mektuplarının düşünce çizgisinde)
9. "Önyargı, akılsızların aklıdır." (Felsefe Sözlüğü'nün çizgisinde)
Din, hoşgörü ve akıl
10. "Hoşgörü nedir? İnsanlığın ayrılmaz parçasıdır. Hepimiz zayıflık ve hata doluyuz; birbirimizin budalalıklarını bağışlayalım — doğanın ilk yasası budur." (Felsefe Sözlüğü, "Hoşgörü" maddesi, 1764)
11. "Tanrı'nın gülünç bulduğu bir şey varsa, ciddiye alınmayı bekleyen insandır." (Ona atfedilen sözlerin en yaygınlarından)
12. "Batıl inanç, bütün dünyayı tutuşturmuş bir yangındır; felsefe onu söndürür." (Felsefe Sözlüğü)
13. "İnsanları saçmalıklara inandırabilenler, onlara zulüm de yaptırabilir." (Questions sur les miracles, 1765)
Kalem, yazı ve iktidar
14. "Kalem, kılıçtan keskindir — çünkü kılıcın yaptığını unuturlar, kalemin yazdığını unutmazlar." (Mektuplarının düşünce çizgisinde)
15. "Bir kitap yakmak, bir fikri öldürmez." (Yasaklanan kitapları üzerine yazdıklarının çizgisinde)
16. "Tarih, ölülerle oynadığımız bir oyundur." (Tarih yazıcılığı üzerine notlarının çizgisinde)
17. "Gülmeyi bilen, korkuyu yenmiştir." (Yazılarının ortak tonu üzerine söylenen söz)
18. "Sağduyu o kadar da yaygın değildir." (Felsefe Sözlüğü, "Sağduyu" maddesi)
O meşhur cümlenin gerçek sahibi
"Düşüncene katılmıyorum ama onu söyleme hakkını ölümüne savunacağım."
Bu cümle dünyada Voltaire adına en çok alıntılanan sözdür — ve Voltaire'in hiçbir metninde geçmez.
Cümleyi 1906'da, İngiliz yazar Evelyn Beatrice Hall, The Friends of Voltaire adlı kitabında yazmıştır. Hall, Voltaire'in bir başka düşünürün yasaklanan kitabı karşısındaki tavrını özetlemek için bu cümleyi kurar; yani alıntı değil, yorumdur. Hall kendisi de sonradan bunu açıklamak zorunda kalmıştır.
Cümlenin Voltaire'in düşüncesini iyi özetlediği doğrudur; ama "Voltaire şöyle demiştir" diye sunmak yanlıştır. Doğrusu: "Voltaire'in tavrı, biyografi yazarı tarafından şöyle özetlenmiştir."
Kapanış
Voltaire'in yazdıkları, iki yüz elli yıl sonra hâlâ güncel: batıl inanç, sansür, yargı hataları. Adına yakıştırılan en ünlü cümlenin bile onun değil de onu anlatan birine ait olması, bu yüzden ironiktir — Voltaire'in en çok uğraştığı şey, sözün kime ait olduğunu doğru bilmekti.
