Yunus Emre'nin doğum ve ölüm tarihleri kesin değildir; kaynaklar 1240 dolaylarında doğup 1320'lerde öldüğünde birleşir. Hayatına dair bildiklerimizin çoğu kendi şiirlerinden ve bir asır sonra yazılan menâkıbnâmelerden gelir: Tapduk Emre'ye bağlandığı, yıllarca ona hizmet ettiği, Anadolu'yu dolaştığı anlatılır. Mezarının nerede olduğu bile tartışmalıdır — Eskişehir Sarıköy'den Karaman'a kadar on kadar yerde makamı vardır.
Geride iki eser bıraktı: şiirlerinin toplandığı Divan ve 1307-08'de aruzla yazdığı öğüt kitabı Risâletü'n-Nushiyye. Önemi şuradadır: çağdaşları Farsça ve Arapça yazarken o, Anadolu Türkçesiyle söyledi ve bu dili yedi yüz yıl sonra hâlâ anlaşılır bir şiir diline çevirdi. Aşağıdaki dizelerin yazımı, neşirden neşire küçük farklar gösterebilir.
Söz üzerine söylenmiş dizeler
Yunus'un şiirinde sözün kendisi bir konudur: neyi, nasıl söylediğin kaderini değiştirir.
1. "Söz ola kese savaşı, söz ola kestire başı; söz ola ağulu aşı bal ile yağ ede bir söz." (Divan) — Aynı cümlenin hem barış hem ölüm getirebilmesi. Yunus'un dil hakkındaki bütün görüşü bu dörtlükte toplanır.
2. "Sözü bilen kişinin yüzünü ağ ede bir söz; sözü pişirip diyenin işini sağ ede bir söz." (Divan) — Sözün "pişirilmesi": söylemeden önce düşünmek.
3. "Keleci bilen kişinin yüzünü ağ ede bir söz." (Divan) — Keleci eski Türkçede "söz, konuşma" demektir. Yunus'un sözlüğü bugün kullandığımızdan daha geniştir.
4. "Bir kez gönül yıktın ise bu kıldığın namaz değil; yetmiş iki millet dahi elin yüzün yumaz değil." (Divan) — İbadetin ölçüsü olarak başkasının kalbi. Yunus'un en sert dizelerinden biri.
Sevgi, gönül ve insan
5. "Gelin tanış olalım, işi kolay kılalım; sevelim sevilelim, dünya kimseye kalmaz." (Divan) — Türkçenin en çok bilinen dörtlüğü. Gerekçesi duygusal değil, gayet somut: dünya kimseye kalmıyor.
6. "Ben gelmedim dava için, benim işim sevi için; dostun evi gönüllerdir, gönüller yapmaya geldim." (Divan) — Sevi sevgi demektir. Yunus kendi işini bir cümlede tarif eder: tartışmak değil, gönül onarmak.
7. "Cümle yaratılmışa bir göz ile bakmayan, halka müderris olsa hakikatte âsidir." (Divan) — İnsanları ayırana ne kadar bilgili olursa olsun güvenilmez.
8. "Adımız miskindir bizim, düşmanımız kindir bizim; biz kimseye kin tutmayız, kamu âlem birdir bize." (Divan) — Miskin burada "yoksul, alçakgönüllü" anlamındadır; hakaret değil, seçilmiş bir sıfattır.
9. "Ben yürürem yane yane, aşk boyadı beni kane; ne akilem ne divane, gel gör beni aşk neyledi." (Divan) — Aşkın ne akılla ne deliliklerle açıklanabilmesi.
10. "Aşksızlara verme öğüt, öğüdünden alır değil; aşksız âdem hayvan olur, hayvan öğüt bilir değil." (Divan) — Sevgisi olmayana söz geçmez; çünkü sözü tutacak yer yoktur.
11. "Hoştur bana senden gelen: ya hil'at ü yahut kefen; ya taze gül yahut diken." (Divan) — Hil'at padişahın giydirdiği kaftandır. Kaftanla kefeni aynı cümlede eşitlemek.
12. "Dostun evi gönüllerdir, gönüller yapmaya geldim." (Divan) — Yukarıdaki dörtlüğün en çok alıntılanan mısrası; tek başına da anlamlıdır.
Kendini bilmek ve bilgi
13. "İlim ilim bilmektir, ilim kendin bilmektir; sen kendini bilmezsin, ya nice okumaktır." (Divan) — Türkçede "kendini bilmek" deyiminin şiirdeki en bilinen karşılığı.
14. "Beni bende demen, ben bende değilem; bir ben vardır bende benden içeri." (Divan) — Yedi yüz yıl önce yazılmış, hâlâ en çok tartışılan Türkçe mısra.
15. "Ete kemiğe büründüm, Yunus deyi göründüm." (Divan) — Şairin kendi adını bir görünüş olarak anması.
16. "Hak cihana doludur, kimseler Hakk'ı bilmez; onu sen senden iste, o senden ayrı olmaz." (Divan) — Aramanın yönü: dışarısı değil, içerisi.
17. "Taştın yine deli gönül, sular gibi çağlar mısın; akar sular gibi ağlar mısın." (Divan) — Gönlün taşkın bir suya benzetilmesi; Yunus'un en çok bestelenen şiirlerinden.
18. "Bir çeşmeden akan su, acı tatlı olmaya." (Divan) — Kaynağı bir olanın sonucu da birdir; ikiyüzlülüğe karşı söylenmiş kısa bir ölçü.
Ölüm, fânilik ve mal
19. "Mal sahibi, mülk sahibi; hani bunun ilk sahibi?" (Divan) — Mülkiyet üzerine Türkçede yazılmış en kısa soru.
20. "Mal da yalan mülk de yalan, var biraz da sen oyalan." (Divan) — Yukarıdaki dizenin devamı; alay ile teselli aynı cümlede.
21. "Ölür ise ten ölür, canlar ölesi değil." (Divan) — Ölümün neye dokunup neye dokunmadığı.
22. "Bu dünyaya gelen kişi, âhir yine gitse gerek; müsafirdir vatanına, bir gün sefer etse gerek." (Divan) — İnsanın dünyadaki durumu: misafirlik.
23. "Bir gün ola sensiz ola, bu düzülmüş yaylar bozula." (Divan) — Kurulmuş her düzenin bir gün dağılması.
24. "Şu dünyada bir nesneye yanar içim göynür özüm; yiğit iken ölenlere gök ekini biçmiş gibi." (Divan) — Türkçede genç ölüm için söylenmiş en bilinen benzetme.
Dervişlik, alçakgönüllülük ve öğüt
25. "Dervişlik dedikleri hırka ile taç değil; gönlün derviş eyleyen hırkaya muhtaç değil." (Divan) — Kılık ile hâl arasındaki fark.
26. "Yunus Emre der hoca, gerekse var bin hacca; hepisinden iyice bir gönüle girmektir." (Divan) — İbadetin sayısı ile bir insanın kalbine dokunmanın kıyaslanması.
27. "Ak sakallı pir hoca, bilemez hâli nice; emek yemesin hacca, bir gönül yıkar ise." (Divan) — Bir öncekinin daha sert söylenmiş hâli.
28. "Ya elinden gelirse bir hayır iş eylegil; yoksa dilinle söyle, dilin ile eylegil." (Divan) — Elinden gelmiyorsa hiç olmazsa sözünü esirgeme.
29. "Nefsine uyan kişi, âhiretini yıkar; akla uyan kişinin işi doğru çıkar." (Risâletü'n-Nushiyye) — Yunus'un öğüt kitabından; Divan'ın coşkusu burada yerini düz bir öğütçülüğe bırakır.
30. "Sabır saadeti ebed bakîdir, sabreden âhir muradına erdi." (Risâletü'n-Nushiyye) — Sabrın bir erdem değil, bir yöntem olarak anlatılması.
Yunus'a atfedilen ama ona ait olmayabilecek dizeler
Yunus Emre adına iki şair vardır: 13-14. yüzyılda yaşayan Yunus Emre ve muhtemelen 15. yüzyılda yaşamış Âşık Yunus. Yüzyıllar boyunca cönklerde ikisinin şiirleri birbirine karıştı; bugün "Yunus Emre sözleri" diye dolaşan dizelerin bir kısmı Âşık Yunus'a ya da adı hiç bilinmeyen halk şairlerine aittir. Bunun en bilinen örneği "Şol cennetin ırmakları, akar Allah deyu deyu" şiiridir: çoğu neşirde Âşık Yunus'a mal edilir.
Aynı şey "Yaratılanı severim Yaratan'dan ötürü" için de söylenir. Söz, Yunus'un dünya görüşüne tıpatıp uyar ve yüzyıllardır onunla anılır; ama en eski yazmalarda bu biçimiyle geçmediği için araştırmacılar temkinli davranır. Böyle sözleri "Yunus'un çizgisinde" saymak, "Yunus'un dizesi" diye sunmaktan daha doğrudur.
Kapanış
Yunus'un şiirini yedi yüz yıl taşıyan şey büyük sözler değil, küçük sözlerdir: "sevelim sevilelim", "gönüller yapmaya geldim", "bir gönüle girmektir". Hepsi günlük Türkçedir ve hepsi akılda kalır. Bir şairin dili bu kadar sade tutup bu kadar derin konuşabilmesi, Türkçenin kendisi için de bir imkân olarak kalmıştır.
