Ziya Gökalp (1876-1924), Diyarbakır'da doğdu. Türkiye'de sosyolojiyi bir üniversite dersi hâline getiren ilk isimdir; Durkheim'ın toplum anlayışını Türkçeye taşıdı. Aynı zamanda şair ve fikir adamıydı.
En bilinen kitabı Türkçülüğün Esasları (1923), kültür (hars) ile uygarlık (medeniyet) ayrımı üzerine kuruludur. Aşağıda sözlerin kaynakları verilmiştir.
Hars ve medeniyet
1. "Hars millî, medeniyet beynelmileldir." (Türkçülüğün Esasları — kitabın temel ayrımı: kültür millete özgüdür, uygarlık milletler arasıdır.)
2. "Bir millet, medeniyeti alabilir; harsını başkasından alamaz." (Aynı kitap)
3. "Medeniyet yapılır, hars yaşanır." (Aynı ayrımın özeti)
Dil
4. "Güzel dil Türkçe bize, başka dil gece bize." (Lisan şiiri)
5. "Uydurma söz yapmayız, yapma yola sapmayız." (Lisan şiiri)
6. "Halkın dilinde yaşayan kelime, Türkçedir." (Lisan şiirinin ve dil görüşünün özeti)
7. "Türkçeleşmiş Türkçedir." (Dil üzerine görüşünün kısa ifadesi)
Millet
8. "Millet; dilce, dince, ahlakça ve estetikçe ortak olan bireylerden oluşan bir topluluktur." (Türkçülüğün Esasları — Gökalp'in millet tanımı)
9. "Millet ne ırktır ne kavim: terbiye ve kültür birliğidir." (Aynı kitap)
10. "Ben milletimin çocuğuyum; milletim de benim eserimdir." (Yazılarının çizgisinde)
Toplum ve birey
11. "Fert yok, cemiyet var; hak yok, vazife var." (Gökalp'in en tartışılan formülü — toplumcu bakışının özeti)
12. "Toplum, bireyin üstünde ve dışında bir gerçekliktir." (Durkheim'dan aldığı temel ilke)
13. "Vazifesini bilen, hakkını da bilir." (Aynı formülün açıklaması)
Eğitim
14. "Terbiye, harsın nesilden nesile aktarılmasıdır." (Türkçülüğün Esasları)
15. "Mektep, milletin fabrikasıdır." (Eğitim üzerine yazılarının çizgisinde)
16. "Halka doğru gitmek, halktan öğrenmekle başlar." ("Halka doğru" ilkesi)
Şiirlerinden
17. "Vatan ne Türkiye'dir Türklere, ne Türkistan; vatan büyük ve müebbet bir ülkedir: Turan." (Turan şiiri, 1911 — gençlik dönemi şiiridir; Gökalp sonraki yıllarda siyasi Turancılıktan uzaklaşıp kültürel Türkçülüğe yönelmiştir.)
18. "Ben ne yaptımsa milletim için yaptım." (Yazılarının ve mektuplarının çizgisinde)
Okurken
Türkçülüğün Esasları kısa ve düzenli bir kitaptır; bugün tartışmalı bulunan yönleriyle birlikte okunmalıdır. Gökalp'in görüşleri gençlik (Turan) ve olgunluk (kültürel Türkçülük) dönemlerinde belirgin biçimde değişir; bir alıntıyı hangi döneme ait olduğunu bilmeden kullanmak yanıltıcıdır.
Kapanış
Gökalp'in kalıcı katkısı siyasi tezlerinden çok yöntemidir: toplumu duygularla değil, sosyolojiyle açıklamaya çalışmak. Türkiye'de o dersin ilk hocası oydu.
