Mustafa Kemal Atatürk 1881'de Selânik'te doğdu. Harp Akademisi'ni bitirdi, Çanakkale'de tümen komutanıydı; 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkarak Millî Mücadele'yi başlattı. 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet ilan edildi, kurucu cumhurbaşkanı oldu. 10 Kasım 1938'de İstanbul'da öldü.
Sözlerinin büyük bölümü iki kaynakta toplanmıştır: 1927'de Meclis'te altı günde okuduğu Nutuk ve konuşmalarının derlendiği Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri. Aşağıdaki sözlerin yanında geçtikleri yer ve yıl verilmiştir; bu bilgi, bir sözün gerçekten ona ait olup olmadığını anlamanın en pratik yoludur.
Bağımsızlık ve Millî Mücadele
1. "Ya istiklâl ya ölüm!" (Millî Mücadele'nin parolası; Nutuk) — Amasya'da kararlaştırılan hattın en kısa özeti.
2. "Milletin istiklâlini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." (Amasya Genelgesi, 22 Haziran 1919; Nutuk) — Kurtuluşun dışarıdan değil içeriden geleceği fikri.
3. "Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır." (Sakarya Meydan Muharebesi emri, 1921) — Savunmanın bir çizgiye değil bütün ülkeye yayılması; askerî literatüre girmiş bir cümledir.
4. "Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz'dir. İleri!" (Büyük Taarruz emri, 1 Eylül 1922) — Türkçede en çok bilinen askerî emir.
5. "Size ben taarruzu emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum." (Çanakkale, 1915; Anafartalar Grubu emri) — 57. Alay'a verilen emrin bilinen metni.
6. "Geldikleri gibi giderler." (İstanbul'un işgali üzerine, 1918) — İşgal donanması Boğaz'a girdiğinde söylediği kaydedilen cümle.
Cumhuriyet, egemenlik ve gençlik
7. "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir." (1921 Teşkilât-ı Esasîye Kanunu'nun ilk maddesi; Meclis konuşmaları) — Cumhuriyetin temel cümlesi; Meclis salonunda yazılıdır.
8. "Ey Türk gençliği! Birinci vazifen, Türk istiklâlini, Türk Cumhuriyetini ilelebet muhafaza ve müdafaa etmektir." (Gençliğe Hitabe, Nutuk'un son bölümü, 1927)
9. "Muhtaç olduğun kudret, damarlarındaki asil kanda mevcuttur." (Gençliğe Hitabe, 1927) — Hitabenin kapanış cümlesi.
10. "Ne mutlu Türküm diyene!" (Onuncu Yıl Nutku, 29 Ekim 1933) — Cumhuriyetin onuncu yılında söylenen nutkun son cümlesi.
11. "Türk milleti çalışkandır, Türk milleti zekidir." (Onuncu Yıl Nutku, 1933) — Aynı nutkun en çok alıntılanan bölümlerinden.
12. "Cumhuriyeti biz kurduk, onu yükseltecek ve yaşatacak sizlersiniz." (Onuncu Yıl Nutku, 1933) — Kuruluşun bir kuşakla bitmediği fikri.
13. "Tarih yazmak, tarih yapmak kadar mühimdir. Yazan yapana sadık kalmazsa değişmeyen hakikat insanlığı şaşırtacak bir mahiyet alır." (Nutuk, 1927)
Bilim, akıl ve eğitim
14. "Hayatta en hakiki mürşit ilimdir." (Söylev ve Demeçler) — Türkiye'de en çok duvara yazılan cümle.
15. "Ben, manevî miras olarak hiçbir nass-ı katı, hiçbir dogma, hiçbir donmuş ve kalıplaşmış kural bırakmıyorum. Benim manevî mirasım ilim ve akıldır." (1937)
16. "Öğretmenler! Yeni nesil sizin eseriniz olacaktır." (Muallimler Birliği Kongresi, 25 Ağustos 1924)
17. "Milletleri kurtaranlar yalnız ve ancak öğretmenlerdir." (1925, Söylev ve Demeçler) — Bir önceki cümlenin daha keskin söylenmiş hâli.
18. "Bir millet savaş meydanlarında ne kadar parlak zaferler elde ederse etsin, o zaferin kalıcı sonuçlar vermesi ancak irfan ordusuyla kaimdir." (1924)
19. "Türkiye Cumhuriyeti şeyhler, dervişler, müritler, meczuplar memleketi olamaz." (Kastamonu, 30 Ağustos 1925)
Kadınlar, sanat ve toplum
20. "Bir toplum, bir millet, erkek ve kadın denilen iki cins insandan oluşur. Kabil midir ki bir kütlenin bir parçasını ilerletelim, ötekini ihmal edelim de kütlenin bütünü ilerleyebilsin?" (İzmir, 1923)
21. "Dünyada her şey kadının eseridir." (Söylev ve Demeçler) — Kadınların toplumdaki yeri üzerine en kısa cümlesi.
22. "Sanatsız kalan bir milletin hayat damarlarından biri kopmuş demektir." (Söylev ve Demeçler)
23. "Bir millet, sanattan ve sanatkârdan mahrumsa tam bir hayata sahip olamaz." (Söylev ve Demeçler) — Bir öncekinin tamamlayıcısı.
24. "Türk milletinin karakteri yüksektir; Türk milleti çalışkandır, Türk milleti zekidir." (Onuncu Yıl Nutku, 1933)
Barış ve dünya
25. "Yurtta sulh, cihanda sulh." (1931) — Türk dış politikasının yüzyıllık şiarı hâline gelen cümle.
26. "Harp zaruri ve hayati olmalıdır. Milletin hayatı tehlikeye maruz kalmadıkça harp bir cinayettir." (Söylev ve Demeçler)
27. "İnsanlığın hepsini bir vücut ve her milleti bunun bir uzvu saymak gerekir." (1937, Söylev ve Demeçler)
28. "Beni görmek demek mutlaka yüzümü görmek değildir. Benim fikirlerimi, benim duygularımı anlıyorsanız ve hissediyorsanız bu kâfidir." (1937)
29. "Benim naçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır; fakat Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır." (Söylev ve Demeçler)
30. "Türk! Öğün, çalış, güven." (Cumhuriyetin ilk yıllarında benimsenen vecize) — Üç kelimede bir program.
Kaynağı belirsiz sözler ne yapılmalı?
Atatürk, Türkiye'de adına en çok uydurma söz üretilen kişidir. Sosyal medyada dolaşan cümlelerin önemli bir kısmı ne Nutuk'ta ne de Söylev ve Demeçler'de geçer; çoğu zaman güncel bir tartışmaya destek olsun diye sonradan yazılmıştır.
Pratik bir doğrulama yöntemi vardır: bir söz gerçekten ona aitse nerede, ne zaman, kime karşı söylendiği bellidir. Kaynak gösterilmeyen, yalnız "Atatürk demiş ki" diye başlayan cümlelere temkinli yaklaşmak gerekir. Türk Tarih Kurumu ve Atatürk Araştırma Merkezi yayınları, bir sözün asıl metnini bulmak için ilk bakılacak yerlerdir.
Kapanış
Atatürk'ün sözlerinin çoğu edebiyat yapmak için değil, bir işi yaptırmak için söylenmiştir: bir emir, bir açılış konuşması, bir kanun maddesi. Yüz yıl sonra hâlâ alıntılanmalarının sebebi de bu olsa gerek — hepsi bir karara bağlıdır.
