Albert Einstein 1879'da Almanya'nın Ulm şehrinde doğdu. 1905'te —yirmi altı yaşında ve bir patent ofisinde memurken— fiziği değiştiren dört makale yayımladı. 1915'te genel görelilik kuramını tamamladı, 1921'de Nobel Fizik Ödülü'nü aldı (görelilik için değil, fotoelektrik olayı açıklaması için). 1933'te Nazi Almanyası'ndan ABD'ye göç etti, 1955'te Princeton'da öldü.
Einstein, dünyada adına en çok sahte alıntı üretilen kişilerden biridir. Aşağıda önce kaynağı bilinen sözleri, sonra ona mal edilen ama söylemediği meşhur cümleler yer alıyor.
Kaynağı bilinen sözleri
1. "Hayal gücü bilgiden daha önemlidir." (1929, The Saturday Evening Post röportajı) — Devamı da vardır: "Çünkü bilgi sınırlıdır; hayal gücü ise dünyayı kuşatır."
2. "Bilgi sınırlıdır. Hayal gücü dünyayı kuşatır." (Aynı röportaj, 1929)
3. "Tanrı zar atmaz." (Max Born'a mektup, 1926) — Kuantum mekaniğinin olasılıkçı yapısına itirazı. Mektuptaki asıl cümle daha uzundur; bu kısaltılmış hâliyle ünlendi.
4. "Benim özel bir yeteneğim yok; yalnızca tutkuyla merak ediyorum." (Carl Seelig'e mektup, 1952)
5. "Önemli olan, soru sormayı bırakmamaktır." (LIFE dergisi, 1955) — Merakın kendi varlık sebebi olduğu.
6. "Eğitim, okulda öğrenilen her şey unutulduktan sonra geriye kalandır." ("On Education", 1936) — Aslında bir başkasının sözünü aktararak söyler; kendi metninde bu cümleyi benimser.
7. "Din olmadan bilim topal, bilim olmadan din kördür." ("Science and Religion", 1954 tarihli derlemede)
8. "Milliyetçilik bir çocukluk hastalığıdır; insanlığın kızamığıdır." (1929, George Sylvester Viereck röportajı)
9. "Barış zorla korunamaz; ancak anlayışla sağlanabilir." (1930'lardaki barış yazılarından)
10. "Bir insanın değeri, aldıklarıyla değil verdikleriyle ölçülür." (1932 tarihli "My Credo" metninin çizgisinde)
11. "Gerçekten bilim adamı olmak için insanın önce iyi bir insan olması gerekir." (Mektuplarındaki tekrarlanan düşünce)
12. "Hayatta hiçbir şeyden korkulmaz, yalnızca anlaşılır." (Marie Curie için kullandığı bilinen ifadenin yaygın Türkçe karşılığı; asıl cümle Curie'ye aittir — ayrıntı aşağıda)
13. "Doğaya derin bak; o zaman her şeyi daha iyi anlarsın." (Çocuklara verdiği öğütlerden aktarılır)
14. "Zekânın ölçüsü değişebilme yeteneğidir." (Ona atfedilen, kaynağı tartışmalı söz — aşağıya bakınız)
15. "Masamın dağınıklığı zihnimin dağınıklığıysa, boş masa neyin göstergesidir?" (Princeton yıllarına ait anlatılan söz)
16. "Kişisel olarak savaşa katılmayı reddetmek, savaşı bitirmenin en etkili yoludur." (1931, savaş karşıtı bildirileri)
17. "Bir problemi yaratan düşünce biçimiyle o problemi çözemezsiniz." (1946'da New York Times'a verdiği demecin yaygın kısaltması)
18. "Merak, kendi başına bir varlık sebebidir." ("Old Man's Advice to Youth", LIFE, 1955)
Einstein'ın söylemediği meşhur sözler
"Aynı şeyi tekrar tekrar yapıp farklı bir sonuç beklemek deliliktir." Einstein'a ait değildir. Cümlenin bilinen en eski kayıtları 1980'lerdeki Adsız Alkolikler literatürüne ve Rita Mae Brown'un 1983 tarihli bir romanına uzanır.
"Herkes dâhidir. Ama bir balığı ağaca tırmanma yeteneğine göre yargılarsanız, ömrü boyunca kendini aptal sanarak yaşar." Einstein'ın hiçbir yazısında ya da röportajında geçmez. 2000'lerde internette dolaşmaya başlamıştır.
"Arılar yok olursa insanlığın dört yılı kalır." Einstein'a atfedilir ama kaynağı yoktur; söz ilk kez 1990'larda Fransa'da bir arıcılar gösterisinde bu biçimde dolaşıma girmiştir.
"Hayatta hiçbir şeyden korkulmaz, yalnızca anlaşılır." Bu cümle Marie Curie'ye aittir. Einstein ile Curie'nin arkadaş olması, sözün zamanla yanlış adrese yazılmasına yol açmıştır.
"İki şey sonsuzdur: evren ve insan aptallığı; evrenden emin değilim." Einstein'ın yazılarında bulunmaz; ona atfedilmesi ölümünden sonra başlamıştır.
Bir alıntının gerçekliğini anlamanın en pratik yolu şudur: Einstein'ın yazışmaları ve makaleleri Princeton Üniversitesi'nin Einstein Papers Project arşivinde tek tek yayımlanmıştır. Bir söz gerçekten ona aitse hangi mektupta, hangi tarihte geçtiği bellidir.
Kapanış
Einstein'ın gerçek sözleri, kendisine yakıştırılanlardan genellikle daha alçakgönüllüdür: "benim özel bir yeteneğim yok, yalnızca tutkuyla merak ediyorum" diyen bir adamdan söz ediyoruz. Uydurma alıntıların hepsinde onu bir kehanet makinesine çevirme eğilimi var; kendi cümleleri ise çoğu zaman sadece bir bilim insanının çalışma ahlakını anlatıyor.
