Erzurumlu İbrahim Hakkı (1703-1780), Erzurum'un Hasankale'sinde doğdu. Hem mutasavvıf hem de dönemin bilimlerine meraklı bir âlimdi: astronomi, anatomi ve ahlak konularını tek kitapta topladı. Bu kitabın adı Marifetname'dir (1757).
Marifetname bir ansiklopedi gibidir: gök cisimlerinden beden sağlığına, görgü kurallarından tasavvufa uzanır. En bilinen metni ise Tefviznâme'dir.
Tefviznâme
1. "Hak şerleri hayreyler, zannetme ki gayreyler; ârif anı seyreyler — Mevlâ görelim neyler, neylerse güzel eyler." (Tefviznâme'nin ünlü bendi)
2. "Deme şu niçin şöyle, yerincedir ol öyle." (Aynı metin)
3. "Sen Hakk'a tevekkül kıl, sabret ve sebat eyle." (Aynı metin)
4. "Hiç kimseye hor bakma, incitme gönül yıkma." (Aynı metin)
Gönül ve edep
5. "Gönül kırmak, Kâbe yıkmaktan beterdir." (Marifetname'nin ahlak bölümünde tekrarlanan söz)
6. "Kimsenin ayıbını arama; kendi ayıbını gören, başkasınınkine vakit bulamaz." (Marifetname, ahlak bölümü)
7. "Sözün kısası iyidir; uzunu can sıkar." (Görgü bölümünden)
8. "Misafire ikram, eve bereket getirir." (Aynı bölüm)
Sağlık ve ölçü
9. "Az ye, az uyu, az konuş: üçü de sağlıktır." (Marifetname'nin sağlık öğütleri)
10. "Midenin dörtte biri yemeğe, dörtte biri suya, dörtte biri nefese ayrılsın." (Aynı bölüm — klasik tıbbın öğüdü)
11. "Yürümek, en ucuz ilaçtır." (Sağlık bölümünün çizgisinde)
Bilgi
12. "Marifet, kendini bilmektir; bilim, âlemi bilmektir. İkisi birlikte yürür." (Marifetname'nin kuruluş fikri)
13. "Yıldızları bilmek, yaratılışı düşünmeye vesiledir." (Astronomi bölümünün gerekçesi)
14. "Bilmediğini sormak ayıp değil; bilmediğini bilmemek ayıptır." (Marifetname'nin öğüt bölümünden)
Sabır ve kader
15. "Olur olmaz her işte, sabreyle bir gün geçer." (Tefviznâme'nin çizgisinde)
16. "Başa gelen çekilir; çekilmeyen de bir gün geçer." (Aynı bölüm)
17. "Kimseye kalmadı dünya; ne sultana, ne dervişe." (Marifetname'nin öğütleri)
18. "Bir işin sonunu görmeden hükmetme: Mevlâ görelim neyler." (Tefviznâme'nin nakaratı)
Marifetname'yi okurken
Kitap bugün bütünüyle okunmaz; astronomi ve tıp bölümleri kendi çağının bilgisidir. Ahlak, görgü ve tasavvuf bölümleri ise hâlâ okunur. Sadeleştirilmiş baskılarla başlamak en pratik yoldur.
Kapanış
İbrahim Hakkı'nın şöhreti tek bir nakarata bağlı: "Mevlâ görelim neyler, neylerse güzel eyler." Üç yüz yıl sonra hâlâ teselli cümlesi olarak kullanılması, sözün gücünü gösteriyor.
