Şems-i Tebrîzî (yaklaşık 1185-1248), Tebriz doğumlu gezgin bir derviştir. 1244'te Konya'da Mevlânâ ile karşılaştı; bu karşılaşma Mevlânâ'yı medrese âliminden şaire dönüştürdü. İkisi aylarca süren sohbetlere kapandı, Mevlânâ'nın çevresi bundan rahatsız oldu. Şems 1248'de ortadan kayboldu; öldürüldüğü yönündeki rivayet en yaygın olanıdır ama kesin değildir.
Şems kitap yazmadı. Ona ait olduğu bilinen tek metin, sohbetlerini dinleyenlerin tuttuğu notlardan oluşan Makâlât'tır. Türkçede birkaç çevirisi vardır ve söyleyişler çeviriden çeviriye değişir.
Makâlât'ta geçen sözler
1. "Ben bir kitap okumadım; ama gönül kitabını okudum." (Makâlât'ın anlatım çizgisinde) — Şems'in medrese bilgisine karşı tavrı.
2. "Sözün faydası, dinleyene göredir." (Makâlât) — Aynı sözün herkese aynı şeyi söylemediği.
3. "Kendini bilmeyen, kimi bilir?" (Makâlât) — Tasavvufun temel sorusu.
4. "Her insanda bir hazine var; ama kazmayı bilen az." (Makâlât'ın çizgisinde aktarılan söz)
5. "Sevgi, ateşi olmayan bir ocakta pişmez." (Makâlât'ın çizgisinde) — Sevginin kolaylık değil, emek isteyen bir şey olduğu.
6. "Ben Mevlânâ'ya bir şey öğretmedim; onun içindeki şeyi gösterdim." (Şems'in Mevlânâ ile ilişkisini anlatırken kullandığı söz)
7. "Kimse kimseyi yolundan çeviremez; ancak kendi yolunu gösterebilir." (Makâlât'ın çizgisinde)
8. "Bir insanın seni sevmesini istiyorsan, önce onu anlamayı dene." (Makâlât'ın çizgisinde)
Mevlânâ'nın Şems için yazdıkları
Şems hakkında en güvenilir "söz" kaynağı aslında Mevlânâ'dır: Divân-ı Kebîr'in adı bile Divân-ı Şems-i Tebrîzî'dir; Mevlânâ şiirlerinin çoğunu onun mahlasıyla yazmıştır.
9. "Şems bana bir şey söylemedi; beni bana gösterdi." (Mevlânâ'nın Şems için söyledikleri aktarılırken kullanılan söz)
10. "Ben hamdım, piştim, yandım." (Mevlânâ, kendi hayatını üç kelimede özetlerken; bu dönüşümün sebebi olarak Şems'i gösterir)
11. "Dün akıllıydım, dünyayı değiştirmek istedim; bugün bilgeyim, kendimi değiştiriyorum." (Mevlânâ'ya atfedilen, Şems'ten sonraki dönemini anlatan söz)
12. "Aşk, bir güneştir; Şems de zaten 'güneş' demektir." (Divân-ı Kebîr'deki söz oyununun sık aktarılan açıklaması)
"Şems'in 40 Kuralı" gerçekte kimin?
İnternette "Şems-i Tebrîzî'nin 40 kuralı" başlığıyla dolaşan liste Şems'e ait değildir. Bu kurallar, Elif Şafak'ın 2009'da yayımlanan Aşk adlı romanında (özgün adıyla The Forty Rules of Love) kurgu olarak yazılmıştır. Roman, Şems ile Mevlânâ'nın hikâyesini bir çerçeve olarak kullanır; kurallar da romanın kurmaca dünyasına aittir.
Bu, kuralların değersiz olduğu anlamına gelmez — ama tarihsel bir kaynaktan alıntı yaptığını sanan biri için yanıltıcıdır. "Nasıl göründüğün ya da nerede olduğun değil, nasıl olduğun önemlidir" türünden cümleler romanın cümleleridir; Makâlât'ta karşılıkları yoktur.
Ayırt etmenin pratik yolu: bir söz numaralı bir kural olarak sunuluyorsa ("Kural 1…", "Kural 27…") neredeyse kesinlikle romandandır. Şems'in kendi sohbetlerinde böyle numaralı bir sistem yoktur.
Şems ve Mevlânâ üzerine birkaç söz daha
13. "Aradığın her şey, seni de arıyor." (Mevlânâ'ya atfedilen, Şems'ten sonraki dönemin ruhunu taşıyan söz)
14. "Ne olursan ol, yine gel." (Mevlânâ'ya atfedilen meşhur dörtlük; kaynağı Ebû Saîd-i Ebü'l-Hayr'a kadar geri gider) — Türkiye'de Mevlânâ ile özdeşleşmiştir ama kökeni daha eskidir.
15. "Dost dostu ararken kendini bulur." (Şems-Mevlânâ ilişkisini anlatan geleneksel söz)
16. "Susmak da bir cevaptır; bazen en güzeli." (Makâlât'ın çizgisinde)
17. "İnsan, kendi kalbine misafir olmayı öğrenmelidir." (Makâlât'ın çizgisinde)
18. "Hakikat, anlatılınca değil yaşanınca bilinir." (Makâlât'ın temel fikri)
19. "Bir kandili yakmak için bin söz söylemeye gerek yoktur." (Makâlât'ın çizgisinde)
20. "Sevdiğini incitme; incittiğin yerden sen de incinirsin." (Makâlât'ın çizgisinde)
Kapanış
Şems-i Tebrîzî'nin bıraktığı miras bir kitap değil, bir insandır: Mevlânâ. Ona ait sözleri ararken en sağlam yol, Makâlât'ın güvenilir bir çevirisine bakmak; internette dolaşan numaralı kural listelerini ise romandan gelen kurgu metinler olarak okumaktır. İkisini ayırmak, hem Şems'e hem romana haksızlık etmemenin tek yoludur.
